Çocuklara (ve Aslında Herkese) Geri Bildirim Vermenin Sanatı ve Bilimi

Hatırlanması Gereken 3 Temel Kural

Bir çocuğa geri bildirim vermek — ister eleştiri ister övgü olsun — sadece faydalı değildir; vazgeçilmezdir. Motivasyon zaman zaman zorlayıcı olabilir; ancak şurası nettir: Bir çocuk (ya da bir çalışan), doğru yolda olup olmadığını bilmiyorsa, motivasyonunu sürdürmesi mümkün değildir.

Bu yüzden ebeveynler ve eğitimciler olarak en önemli sorumluluklarımızdan biri, düzenli ve iyi yapılandırılmış geri bildirim vermektir.

Ne var ki çoğumuz şu deneyimi yaşamışızdır: İyi niyetle söylenen sözler bazen motive etmek yerine geri teper. Cesaret vermek isterken kapatır, uyandırmak isterken savunma yaratır. Ve çoğu zaman nedenini anlayamayız.

• Motivasyon bilimi ise bu konuda oldukça nettir: Bazı geri bildirim türleri işe yarar, bazıları ise zarar verir.
• İşte daha etkili geri bildirim verebilmek için hatırlamamız gereken üç temel kural.
• Kural 1: Bir şeyler ters gittiğinde, gerçeği çarpıtmadan söyleyin.

Bir çocuğa hata yaptığını söylemek kolay değildir. Hayal kırıklığına uğrayacağını, utanacağını ya da kaygılanacağını bilmek, bizi çoğu zaman gerçeği yumuşatmaya iter.

Ancak burada kritik bir hata vardır: Çocuğun duygularını korumak adına, duyması gereken bilgiyi saklamak.

Dürüst geri bildirim olmadan bir çocuk, bir dahaki sefere neyi farklı yapabileceğini anlayamaz.

Aynı şekilde, “sert olmamak” adına sorumluluğu tamamen dışsallaştırmak da işe yaramaz. Açıkça yeterince çaba göstermediği bir durumda “Ama elinden geleni yaptın” demek, çocuğu rahatlatmaz; aksine şu mesajı verir: “Bu senin kontrolünde değil.”

Bu mesaj ise güçlendirici değil, çaresizleştiricidir.

Kural 2: Bir şeyler ters gittiğinde, öz-şüpheyi beslemeyin

Hata sonrası çocukların en çok ihtiyaç duyduğu şey şudur: “Başarı hâlâ mümkün.”

Bunu desteklemek için geri bildirimin:

• Somut olması gerekir Neyi geliştirmesi gerekiyor? Nasıl?
• Kontrol edilebilir alanlara odaklanması gerekir Harcanan zaman, kullanılan yöntem, yapılan pratik gibi.

Birçok yetişkin, çocuğu teselli etmek için şunu söyler: “Pek iyi olmadı ama çok çalıştın.”

Bu kulağa destekleyici gelebilir. Ama araştırmalar şunu gösteriyor: Başarısızlıktan sonra “çaba” için övülmek, çocukların kendilerini daha yetersiz hissetmelerine ve gelişemeyeceklerine inanmalarına neden olabiliyor.

Eğer sorun çaba değilse, bunu söylemek gerekir. Bu noktada en sağlıklı yaklaşım, bilgilendirici geri bildirimdir: Sorun neydi ve nasıl çözülebilir?

Kural 3: İşler yolunda gittiğinde, yeteneği değil süreci övün.

Ne kadar zekisin.” “Çok yeteneklisin.

Bunları duymak hepimize iyi gelir. Çocuklara da. Ama iyi hissettirmekle, uzun vadeli motivasyonu desteklemek aynı şey değildir.

Carol Dweck ve ekibinin çalışmaları şunu net biçimde gösteriyor: Çocuklar başarıları için “zeki” oldukları gerekçesiyle övüldüklerinde, zorlandıkları ilk anda öz-şüpheye daha açık hâle geliyorlar.

Çünkü denklem şuna dönüşüyor: Başarı = zeki olmak Zorlanma = yeterince zeki olmamak

Bu nedenle övgünün odağı, çocuğun kontrol edebildiği unsurlar olmalıdır: kullandığı strateji, gösterdiği çaba, planlama biçimi, ısrarı, tutumu.

Yeteneği değil, davranışı övün.

Bu sayede çocuk ileride zorlandığında, geçmişte işe yarayan şeyleri hatırlar ve yeniden kullanır.

İyi geri bildirim vermek, ne fazla yumuşak ne de sert olmakla ilgilidir. İyi geri bildirim: dürüsttür, bilgilendiricidir, kontrol edilebilir alanlara odaklanır, çocuğun özne olma duygusunu korur.

Ve belki de en önemlisi şudur: İyi geri bildirim, çocuğa yalnızca ne yaptığıyla ilgili değil, kim olabileceğiyle ilgili de güçlü bir mesaj verir.